APOLİTİK DAHİLİK

Çox vaxt elə zənn olunur ki, dahilər, ziyalılar, aydın, zəka sahibi insanlar gündəlik həyatın, xüsusən də siyasətin çirkabından nə qədər uzaq dursa, bir o qədər saf və toxunulmaz qalar. Halbuki insan şüuru hər nə qədər sonsuzluğa can atsa da, ayağı həmişə yerə, yəni yaşadığı dövrün siyasi və ictimai reallığına söykənir. Biz dahiləri dünyadan təcrid olunmuş bir şəkildə, ancaq öz ilhamları ilə baş-başa təsəvvür eləməyə meyilliyik. Bu təsəvvür isə dahi obrazına olan romantik ehtiyacımızdan doğur. Gündəlik qayğıların, sosial münasibətlərin və siyasətin dişli çarxları arasında daim aşınan, bu mühitdə çirkləndiyini hiss eləyən məişət insanı daxili bir gileylə həmişə özünə təsəlli axtarır. O bütün bu nöqsanlardan, xəbisliklərdən uzaqda, toxunulmaz bir ağıl sahibinin varlığına inanmaqla öz daxili boşluğunu doldurur. Lakin bu romantikləşdirmə cəhdi, yenə də, dahini həqiqətdən qoparmaqdan başqa bir işə yaramır. Çünki birinin hər nə qədər dahi də olsa, özünü və dahiliyini təmin edən istedad və bacarıqlarını siyasətdən və onunla əlaqəli hadisə-münasibətlərdən təcrid etməsi ən yaxşı halda onun səmimiliyini, ən pis halda isə dahilik faktorunu belə şübhə altına alır...

Ən yaxşı halda hüsnü-zənnlə ehtimal edərik ki, siyasi təzyiqlərdən qorunmaq üçün maskalanmağa ehtiyacı var və bunda bir qəbahət yoxdur. Çünki tarix boyu bir çox dahilərin (məsələn, Ezop dili ilə danışanların) siyasi təzyiqlərdən qorunmaq üçün apolitik görünməyə çalışdıqlarını bilirik. Lakin dahilik ancaq onda qorunur ki, bu bir metod, bir taktiki gediş olur. Həqiqi korluqda, yəni ən pis halda isə siyasətin onun  şəxsən özünün və istedad-bacarıqlarının üzərindəki təsirlərini görməzdən gəldiyini və ya ümumiyyətlə görməkdən məhrum olduğunu iddia edərək dahiliyini mübahisələndiririk.

Dahilik əgər həqiqətən geniş bir şüur səviyyəsini ehtiva edirsə, fərdin öz varlığının hansı mexanizmlər tərəfindən formalaşdırıldığını dərk etməsini tələb etməlidir. Nəzərə alsaq ki, cəmiyyətin ən aşağı təbəqəsindən tutmuş ən yuxarı təbəqəsinə qədər hər kəsin hansı dövrdə və hansı yerdə yaşamağından asılı olmayaraq necəsə siyasətlə əlaqəsi, ən azından, siyasi görüşü olur. Burdan yola çıxaraq cəmiyyətlərin heç də aşağı-kütləvi təbəqəsinə aid olmayan dahiləri həm öz şəxsiyyətləri, həm də öz yaradıcılıqları baxımından siyasətin təsirlərindən azad düşünməyimiz mümkün deyil.

Bu zərurəti görməyən, bohem həyat tərzi yaşayan və özünü nəinki siyasətdən, hətta cəmiyyətdən belə təcrid edən yaradıcı insanlar barəsində isə ancaq aid olduqları mövzularda fikir sahibi, qələm sahibi, fırça sahibi olduqlarından danışmaq olar. Təkcə bu faktın özü belə dahiliyə zəmanət vermir və onu iddia etməyə əsas verir ki, yaratdıqları ilə birlikdə məhduddurlar. Məhdud düşünür, məhdud yaradırlar. Zehində məhdudiyyət isə şüurun ancaq müəyyən çərçivədə həqiqətlərə açılması və daha böyük həqiqətlərə üfüqlərin yetişməməsi deməkdir. Çünki idrak özünü xarici dünyadan tamamilə izolyasiya etdikdə subyektivizm bataqlığına düşür.

Dahinin vəzifəsi daxili dünya ilə xarici reallıq (siyasət, cəmiyyət, tarix) arasındakı dialektik əlaqəni sintez etməkdir. Bu sintezdən qaçan hər bir fəaliyyət sadəcə işin texniki tərəflərini daha yaxşı bilən bir ustalıq (virtuozluq) səviyyəsində qalır. Məsələn, müəyyən bir sahədə (musiqi, rəngkarlıq, riyaziyyat) ən yüksək bacarıqlara sahib olur, aləti (rəngi, notu, tənliyi) mükəmməl idarə edir. Lakin bu fəaliyyət lokal və texniki xarakter daşıyır, yenə də dünyanı bir sistem olaraq qavramağa zəmanət vermir. Siyasəti inkar edən sənətkar və ya alim hər nə qədər bacarıqlı olsa da, şüurun universalizasiya mərhələsinə keçə bilmir və öz subyektivliyinin məhdud çərçivəsində qalır.

Bu mənada dahi öz intellektual "övlad"ına (yaradıcılıq məhsuluna) axıra qədər yiyə çıxan, onun xarici dünya ilə rabitəsini quran şəxsdir. Yaradıcılıq aktını sadəcə bir impuls hesab edib ortaya çıxardığı ideyanı və ya ixtiranı sahibsiz buraxan dahi yeni doğulmuş körpəsini zibilliyə atan ananın məsuliyyətsizliyini təkrarlamış olur. Bu cür "valideynsiz" qalan düşüncələr isə qısa zamanda kənar qüvvələrin əlində istismar və sui-istifadə obyektinə çevrilir. Halbuki dahi bir ananın öz autist övladına göstərdiyi fədakarlıqla öz əsərinə sahib çıxmalı, onun cəmiyyət və sistemlə inteqrasiyasını şəxsən təmin etməlidir. Sahib çıxılmayan və sistemlə inteqrasiyası qurulmayan hər bir dahiyanə kəşf gec-tez həmin sistemin içində əriyərək öz ilkin mahiyyətini itirir.

İdrakın bütövlüyü həm də ondadır ki, yaradıcı öz əsərinin hansı siyasi və sosial manipulyasiyalara məruz qala biləcəyini öncədən görsün və onu bu təhlükələrdən sığortalasın. Əks təqdirdə, ən parlaq zəka belə kor təsadüflərin və ya yad iradələrin əlində oyuncağa çevrilməkdən xilas ola bilməz. 

12 may 2026, Bakı